Przyjmuje się także, że pierwowzorem postaci Natana był żydowski przyjaciel Lessinga Moses Mendelssohn.
Z uwagi na trudną tematykę, filozoficzny charakter tekstu oraz z punktu widzenia dramaturgii mało spektakularną akcję Natan mędrzec stosunkowo rzadko trafia na sceny w krajach niemieckojęzycznych, a jeszcze rzadziej za granicą. Mimo to pozostaje jedną z najczęściej czytanych lektur osiemnastowiecznych, a to przede wszystkim z uwagi na humanistyczny i ponadczasowy przekaz. Fakt ten w połączeniu z bardzo pozytywnym obrazem Żydów był powodem, dla którego ostatni dramat zakazany był w nazistowskich Niemczech, podobnie jak film nakręcony na jego motywach w 1922 r.
Fabuła Akcja dramatu rozgrywa się w Jerozolimie podczas trzeciej wyprawy krzyżowej w latach 1189–1192. Natan, znany i powszechnie ceniony za swą mądrość Żyd, wraca z podróży handlowej i dowiaduje się, że jego przybrana córka Recha została uratowana z pożaru przez młodego templariusza, Curda von Stauffen. Ten z kolei mógł dokonać bohaterskiego czynu tylko dlatego, że życie i wolność darował mu muzułmański władca Saladyn, któremu młodzieniec przypominał jego brata Assada.