thumb|Strona tytułowa pierwszego wydania Fenomenologii Ducha (1807 r.) Dialektyka pana i niewolnika () – jeden z najważniejszych elementów systemu filozoficznego G.W.F. Hegla, opisany w Fenomenologii Ducha (w dziale Samowiedza). Za pomocą dialektycznej, dynamicznej konstrukcji filozof ukazuje kształtowanie się indywidualnej świadomości. Opisuje w formie narracji, pojedynek pomiędzy dwoma bytami, które przystępują do „walki na śmierć i życie”, z której jeden z nich wychodzi zwycięsko, aby ostatecznie dojść do wniosku, że zwycięstwo w tej walce nie da mu kontroli nad całym światem, która była jego celem.
Rozwój indywidualnej świadomości wyartykułowany w tej złożonej i dynamicznej konstrukcji filozoficznej rozpoczyna się od hipotetycznej „walki na śmierć i życie”. Hegel dokonuje podziału na tych, którzy potrafią zaryzykować, narażając swoje życie w imię zachowania wolności oraz pozostałych, którzy są niezdolni do walki – w konsekwencji zrzekają się wolności w zamian za bezpieczeństwo. Powstaje pierwotna opozycja – z jednej strony pan, który ginie lub zdobywa wolność i władzę, z drugiej strony niewolnik, który zgadza się wykonywać pracę na rzecz swojego pana – w zamian za bezpieczeństwo;