W okresie bezkrólewia (pierwsze po śmierci Ludwika Węgierskiego w 1382–1384) pełnia władzy przechodziła w ręce szlachty. Początkowo brak było unormowań co do modelu sprawowania władzy w czasie bezkrólewia, nie było zresztą ku temu palącej potrzeby, gdyż okres bezkrólewia był krótkotrwały. Sytuacja zmieniała się po śmierci Zygmunta Augusta w 1572 roku, wówczas wyłoniły się tzw. sądy kapturowe. W dokumencie z 1 maja 1574 roku król Henryk Walezy potwierdził wyroki sądów kapturowych. W skład sądów wchodzili sędziowie szlacheccy wybierani na sejmikach kapturowych. W tworzeniu sądów kapturowych obowiązywała zupełna decentralizacja, tzn. każde województwo, a nawet każda ziemia (o ile zbierała się na osobnych zjazdach), wybierała deputatów i pisarza, którzy stanowili sąd kapturowy w danej ziemi czy województwie.
Sądy kapturowe zbierały się co 6 tygodni na kadencję 3-tygodniową w grodach lub, w zależności od potrzeb, w innych miejscach. Swą działalność kończyły na 3 tygodnie przed koronacją nowo obranego króla. Zajmowały się wszelkimi rodzajami przestępstw i występkami, a przede wszystkim podpaleniami, zabójstwami i rabunkami. Sądy te miały znaczne kompetencje policyjne – od przeprowadzania rewizji po aresztowania. Nie zajmowały się sprawami cywilnymi.