Losy w III Rzeszy i po II wojnie światowej Zdobycie władzy przez partię nazistowską spowodowało szykany wobec gromadkarzy, zwłaszcza ze względu na ich przywiązanie do języka polskiego oraz niezależność organizacyjną. Aresztowano czołowych działaczy tego ruchu. Przykładem przywódcy gromadkarskiego, skazanego za swą działalność przez władze hitlerowskie na śmierć, jest Reinhold Barcz.
Po wcieleniu po II wojnie światowej Mazur do Polski większość gromadkarzy przyłączyła się do Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego lub Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. Do metodystów przekonał ich po wojnie ustrój Kościoła – podział na klasy i zbory oraz duża rola świeckich. Przypominało im to ich przedwojenne „gromadki” pochodzące z miesięcznika „Pielgrzym Polski” (dostęp: 27 lipca 2014 r.)..
Odzwierciedlenie w dziełach kultury twórczość poetycka związanego z gromadkarstwem Michała Kajki wyraża istotne prawdy wiary tego kręgu religijnego w książce Melchiora Wańkowicza Na tropach Smętka ukazuje m.in. czołowych działaczy gromadkarskich, np. Reinholda Barcza powieść Zbigniewa Nienackiego Raz w roku w Skiroławkach przedstawia fikcyjne postaci gromadkarzy – są to np. Aron Ziemba i Jonasz Wątruch
Uwagi
Przypisy