Poszukiwania prowadzono także w obrębie stylów z przeszłości: gotyku, renesansu czy baroku.
Pierwsze polemiki na temat architektury narodowej miały miejsce około połowy XIX wieku. W 1847 roku Lucjan Siemieński pisał, że duch narodu jest obecny w wiejskich kościółkach i kapliczkachL.S., O architekturze chrześcijańskiej, „Przyjaciel Ludu”, 1847, s. 228. Za: K. Stefański, Polska architektura sakralna w poszukiwaniu stylu narodowego, Łódź 2002, s. 19–20.. Józef Ignacy Kraszewski stwierdzał: [..] na wsiach więc prawdziwie polsko-słowiańskiego budownictwa rozwoju szukać trzebaJ.I. Kraszewski, Listy, „Gazeta Warszawska”, 1852, nr 1, s. 6. Za: K. Stefański, Polska architektura sakralna w poszukiwaniu stylu narodowego, Łódź 2002, s. 20.. W odpowiedzi na ten głos Franciszek Tournelle postulował odrodzenie polskiej architektury poprzez sięgnięcie do sztuki rodzimejF.T., Listy z Włocławka, „Gazeta Warszawska”, 1952, nr 13, s. 6. Za: K. Stefański, Polska architektura sakralna w poszukiwaniu stylu narodowego, Łódź 2002, s. 20.. Wtedy też pojawiły się wypowiedzi podkreślające piękno i odrębność polskich kościołów gotyckich.