Do alegorycznego przedstawienia Stańczyka zainspirowała artystę gotycka powieść Seweryna Goszczyńskiego Król zamczyska (1845)Józef Tretiak, Wstęp, rozdz V. Goszczyński i Matejko, w: Seweryn Goszczyński, Król zamczyska, Kraków 1922.. U Goszczyńskiego postać Stańczyka występuje w roli symbolu, łącznika między przeszłością Polski (alegoryczny zamek) a jedynym godnym jej świetności przedstawicielem współcześnie (Machnicki). W powieści Goszczyńskiego to właśnie błazen wprowadza głównego bohatera na urząd królewski:
Stańczyk wprowadzi cię na królestwo i jest na twoje rozkazy. Żegnaj nam, królu zamczyska, i panuj, jak ci zaleciłemSeweryn Goszczyński, Król zamczyska, wstęp: Józef Tretiak, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków 1922..
Interpretację narzuca pełny tytuł obrazu: Stańczyk w czasie balu na dworze królowej Bony wobec straconego Smoleńska, który zgodnie przekazali Marian Gorzkowski, sekretarz i powiernik Matejki (w 1882 i 1898 r.) oraz Stanisław Tarnowski, przyjaciel i pierwszy biograf artysty (w 1897 r.).