Sytuacja w trzech zaborach nie była jednakowa. Najgorsze warunki były w zaborach rosyjskim i pruskim, lepsze, szczególnie po uzyskaniu w 1867 przez Galicję autonomii, w zaborze austriackim, gdzie stopniowo przywracano szkolnictwo polskie na wszystkich poziomach nauczania. Stojące na wysokim poziomie polskie szkolnictwo średnie, wyższe i różne instytucje naukowe we Lwowie i Krakowie dały odrodzonej po zaborach niepodległej Polsce liczne kadry naukowe, urzędników i polityków. Dzięki tajnym kompletom – mimo że zaborcy niszczyli polską kulturę, zakazali nauczania języka polskiego – toczyło się nielegalnie życie kulturalne i naukowe.
Okupacja (1939-1945)
W czasie okupacji niemieckiej, Niemcy nie kryli swoich planów w stosunku do ludności polskiej. Nie tylko chodziło im o zdobycie terytorium, ale i o likwidację świadomości narodowej i zdławienie oporu. Częścią składową planu było maksymalne ograniczenie możliwości rozwoju umysłowego polskiej młodzieży, który mógł doprowadzić do wzrostu tendencji niepodległościowych. Heinrich Himmler powiedział – Cytat: Ślaski J. Polska Walcząca (1939-1945), t. 3 „Noc”, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa, 1986, s. 34..