W 1946 roku powołano Państwową Wyższą Szkołę Pedagogiczną w Katowicach. Rok później została jednak przeniesiona do Łodzi decyzją władz państwa i włączona w struktury tamtejszej PWSP. 29 listopada 1950 roku powołano do życia ponownie katowicką Państwową Wyższą Szkołą Pedagogiczną, która zajęła miejsce likwidowanego ostatecznie Instytutu Pedagogicznego w Katowicach. W ten sposób PWSP w Katowicach – pierwotnie utworzona w 1946 roku – wznowiła swą działalność na terenie Katowic, a jej rektorem został prof. Józef Pieter. Pierwsze lata funkcjonowania uczelni były trudne, jednak późniejszy okres przyniósł jej znaczny rozkwit. Szkoła uzyskała pełnię praw akademickich, stworzono na niej 9 kierunków studiów (4 humanistycznych i 5 ścisłych).
W latach 50. XX wieku na nowo odżyły nadzieje związane z utworzeniem w województwie katowickim wyższej szkoły humanistycznej. W 1957 roku na łamach tygodnika „Przemiany” prof. Józef Pieter upominał się o utworzenie w Katowicach wyższej szkoły humanistycznej. Kwestię tę podnosił również publicysta Stowarzyszenia „Pax” Szczepan Balicki w artykule zatytułowanym Dziś Śląsk czeka na uniwersytet.