Orientacja ta opiera się na „konfliktowym modelu społeczeństwa” i ma dwa istotne aspekty. Jeden to analiza socjologii czy szerzej – nauk społecznych: ich problemów filozoficznych, metodologicznych, teoretycznych, ich uwarunkowań i konsekwencji społecznych. Drugi to analiza społeczeństwa – głównie dorobek badawczy Charlesa Wrighta Millsa. Radykalizm socjologa musi więc łączyć mądrość z postawą czynną, działaniem zmieniającym to, co uznane jest za nieracjonalność społeczeństwa (Cropsey 1970).
Przez socjologię krytyczną czy radykalną wszyscy jej zwolennicy i komentatorzy rozumieją dokonywaną przez badaczy analizę ich własnego społeczeństwa.
Socjologowie krytyczni mają świadomość własnej odrębności od „głównego nurtu” nauk społecznych i nawiązują do prac Roberta S. Lynda oraz do „ojca” socjologii krytycznej i radykalnej C.W. Millsa. Krytykę istniejących stosunków badacz społeczeństwa powinien prowadzić z punktu widzenia wolności i racjonalności, będących istotnymi, czyli koniecznymi, cechami człowieka i społeczeństwa (Horkheimer 1972).