Geneza Dekretem cara Piotra Wielkiego z 1721 zobowiązano w Rosji każdy regiment do utrzymywania szkół garnizonowych (гарнизонные школы) – rodzaju wojskowych domów dziecka – dla 50 chłopców. W szkołach tych nauczano gramatyki i arytmetyki, a także muzyki, śpiewu oraz przedmiotów przydatnych w późniejszej służbie wojskowej (budowa fortyfikacji, podstawy technik artyleryjskich i tym podobne). Uczniów przygotowywano do pracy w zawodach tradycyjnie związanych z wojskiem – kowalstwie, rusznikarstwie, szewstwie. W 1732 przedłużono czas nauki do 18. roku życia (wcześniej obowiązywał od 7. do 15. roku życia). Kolejny dekret z 1758 zobowiązywał wojskowych do kierowania do tych szkół własnych synów przy czym od reguły tej było kilka wyjątków, dotyczących dzieci między innymi tych wojskowych, którzy położyli szczególne zasługi w służbie. Nazwa „kantoniści” używana jest od czasu reformy tych szkół dokonanej w 1805.
Żydzi jako kantoniści Ukaz cara Mikołaja I z 26 sierpnia 1827 zobowiązywał żydowskich chłopców do nauki w szkołach kantonistów od 12. do 18. roku życia.