Powstanie dyscypliny Do połowy XII wieku prawo kościelne obejmowało różnorodne, niespójne, a czasem sprzeczne ze sobą przepisy. Niektóre zbiory praw miały niewielkie wstępy stanowiące zalążek ogólnej refleksji. Pierwszych systematyzacji i badań około 1100 roku dokonali: Bernold z Konstancji, Deusdedit, św. Iwo z Chartres, Bonizo z Sutri i Abger z Liège. Ojcem kanonistyki, jako dyscypliny naukowej, wykładanej wpierw na uczelniach włoskich, a potem w innych krajach, nazywany jest boloński prawnik Gracjan, który około 1140 roku opracował możliwie całościowy zbiór praw kościelnych z naukowym aparatem badawczym. Zbiór ten, określany najczęściej jako Dekret Gracjana, stał się podstawowym podręcznikiem kanonistyki.
Kanonistyka w Polsce Badania prawa kanonicznego w Polsce, szczególnie w dziedzinie kanonistyki historycznej, rozwinęły się w drugiej połowie XIX wieku. Powstały wówczas pierwsze, oparte na badaniu źródeł historycznych, naukowe studia dotyczące historii polskiego prawa kościelnego i kanonicznego. Szczególne zasługi w tym względzie mają: Antoni Zygmunt Helcel, inicjator i pierwszy edytor serii wydawniczej Starodawne Prawa Polskiego Pomniki oraz Władysław Abraham, Bolesław Ulanowski i Józef Brzeziński. Równocześnie rozwijano badania aktualnie obowiązującego prawa kanonicznego, w których wyróżnili się: św.