Pod koniec tegoż roku redakcja zapowiedziała publikację powieści pod tytułem Mezalians. Początkowo autorka zamierzała ograniczyć fabułę utworu jedynie do problemu małżeństwa pomiędzy panną z wyższych sfer a mężczyzną pochodzącym ze szlachty zagrodowej. Z czasem jednak tło obyczajowe uległo poszerzeniu i wzbogaceniu, Orzeszkowa zrezygnowała więc z pierwotnego tytułu. W 1886 roku trwała intensywna praca nad tekstem, przeważnie w dworze Jana Kamieńskiego w Miniewiczach, niedaleko wsi szlacheckiej Bohatyrowicze. Opis wesela Elżuni z III tomu powieści inspirowany był rzeczywistym weselem, w którym pisarka uczestniczyła jako gość.
Przed II wojną światową rękopis powieści znajdował się w muzeum w Grodnie. Do Biblioteki Narodowej trafił w 1958 roku jako dar Zofii Prószyńskiej. Od 2024 rękopis prezentowany jest na wystawie stałej w Pałacu Rzeczypospolitej.
Kompozycja i konstrukcja powieści Miejsce i czas akcji thumb|Widok na Niemen przepływający przez Grodzieńszczyznę thumb|Klemens i Jan Bohatyrowiczowie przy grobie Jana i Cecylii, ok.