Rakowski 29.07.1989 – 29.01.1990
PZPR określała się mianem partii marksistowsko–leninowskiej, kontynuującej rewolucyjne tradycje I Proletariatu, SDKPiL, PPS – Lewicy, KPP, PPS i PPR.
Spadające poparcie było wynikiem autokratycznych metod sprawowania władzy i stłumienia działalności NSZZ „Solidarność” w czasie stanu wojennego. Wybory parlamentarne w czerwcu 1989 roku przyniosły klęskę PZPR w rywalizacji z kandydatami KO „Solidarność”. W momencie rezygnacji W. Jaruzelskiego z funkcji I sekretarza PZPR (zasiadł na stanowisku prezydenta PRL), wielu członków kierownictwa partii odeszło ze sprawowanych stanowisk, a wśród członków partii pogłębiał się kryzys związany z klęską w wyborach. Znikomy skutek przyniosły próby zreformowania partii przez działający w latach 80. tzw. Ruch 8 Lipca.
Pod koniec stycznia 1990 roku odbył się XI Zjazd PZPR, który był ostatnim kongresem partii, 30 stycznia 1990 roku PZPR została rozwiązana, a w jej miejsce utworzono trzy partie: Związek Komunistów Polskich „Proletariat”, do którego weszli komunistyczni działacze, Socjaldemokrację Rzeczypospolitej Polskiej, do której weszli działacze skrzydła reformatorskiego PZPR, Polską Unię Socjaldemokratyczną, do której weszli politycy lewicowi odcinający się od tradycji PZPR.