Pauzaniasz – spartański wódz z przełomu VI i V w. p.n.e. Jego ojciec Kleombrotos, brat króla Leonidasa, który zginął pod Termopilami w 480 p.n.e., sprawował regencję w imieniu małoletniego Plejstarchosa, syna Leonidasa. Kiedy Kleombrotos zmarł zimą 480/479 p.n.e. Pauzaniasz został regentem swojego kuzyna.
W okresie wojen perskich dowodził częścią wojsk Związku Helleńskiego, któremu przewodniczyła Sparta. Był dowódcą armii greckiej w zwycięskiej dla niej bitwie z wojskami perskimi stoczonej pod Platejami w 479 p.n.e. Później ruszył na jej czele na sprzymierzone z Persami Teby i wymusił na polis wydanie pro-perskich polityków, których stracono w Koryncie.
W 478 p.n.e. otrzymał dowództwo 20 peloponeskich okrętów, które razem z 30 ateńskimi i pewną liczbą sprzymierzonych popłynęły na Cypr, by wydrzeć wyspę spod perskiego panowania. Później jego flota skierowała się na północ, przepłynęła Hellespont i zajęła Byzantion. Tam Pauzaniasz stał się niepopularny wśród Greków, którymi dowodził. Tukidydes pisze, że przyjął perskie zwyczaje, stał się arogancki, a także nawiązał potajemne kontakty z Kserksesem, perskim królem, oferując nawet poślubienie jego córki. Trudno powiedzieć na ile te zarzuty są prawdziwe, być może były rozpowszechniane przez Ateńczyków, chcących pozbyć się spartańskiego dowództwa.