Zadania te w większości osiąga się przez zastosowanie wkładów filtracyjnych o różnych właściwościach dobieranych w zależności od potrzeb i oczekiwanego efektu. Wyjątkiem jest filtr UV, w którym stosuje się lampę emitującą promieniowanie ultrafioletowe.
Budowa i zasada działania Każdy filtr akwarystyczny składa się z: pojemnika przeznaczonego na wkłady filtracyjne wkładu filtracyjnego systemu doprowadzającego i odprowadzającego wodę urządzenia wymuszającego obieg wody.
Wyjątek stanowi filtr gąbkowy, którego konstrukcja nie wymaga zastosowania pojemnika na wkłady. Dodatkowo filtr akwarystyczny może być wyposażony w: zawory regulujące przepływ wody zawory odcinające dopływ i odpływ wody element odpowiedzialny za rozprowadzenie przefiltrowanej wody powracającej do akwarium, na przykład deszczownię zabezpieczenia przed zassaniem do filtra drobnych zwierząt, roślin lub dużych zanieczyszczeń mechanicznych mogących uszkodzić filtr zawór zwrotny na końcówce ssącej, zapobiegający zapowietrzeniu filtra przy przypadkowym wyłączeniu i ułatwiającym jego zalanie grzałkę termometr.
Zasadą działania każdego filtra akwarystycznego jest wymuszenie obiegu wody przez wkład filtracyjny, w którym zachodzą procesy związane z jego funkcją.