Neolit (5000-2000 r. p.n.e.): klimat atlantycki cieplejszy i wilgotniejszy od obecnego, w krajobrazie pojawiły się rozległe puszcze liściaste. Osady lokowano nad brzegami jezior i rzek, a ludność żyła z rybactwa, łowiectwa, zbierała owoce lasu. Pojawiły się pierwsze naczynia gliniane oraz początki uprawy ziemi (w dolinach rzek, bez karczunku lasu) i hodowle zwierząt (pierwsze zboża i udomowione zwierzęta hodowlane). Udoskonalono rybołówstwo: obok harpunów i wędek pojawiły się bardziej wydajne sieci łowne. Domostwa budowano bardziej solidnie. Obrabiano drewno, poroża, kości skóry zwierząt, włókna roślinne, produkowano siekierki i toporki z kamienia gładzonego. Około 3000 r. p.n.e. upowszechniła się ceramika (naczynia gliniane), uprawy zbóż i hodowla zwierząt. Karczowano i wypalano lasy, uprawiano jęczmień, pszenicę żyto. Po wyjałowieniu gleby wypasano bydło, owce, kozy. Po kilkunastu latach przenoszono siedziby w inne miejsce. Porzucone polany (pola i pastwiska) ponownie zarastały lasem.
Na ziemiach Pojezierza Mazurskiego ścierały się wpływu dwu kultur: fińsko-bałtyjskiej (ceramika z ornamentem grzebykowym) i środkoworosyjskiej (ceramika z ornamentem dołkowym). Kultury te przemieszały się.