Powołano Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, które zajęło się zaopatrzeniem szkół w podręczniki dostosowane do nowego programu nauczania. Program ten miał za zadanie wykształcić i wychować „oświeconych patriotów”, umiejących godzić dobro indywidualne z dobrem zbiorowości, zdolnych do obrony ojczyzny i do pracy dla niej, tolerancyjnych, odrzucających przesądy i stanowe uprzedzenia.
Po rozbiorach, w miejsce poprzedniego dydaktyzmu i utylitaryzmu, pojawił się nurt niepodległościowy, związany z powstaniem i działalnością Legionów Dąbrowskiego. W kulturze główny nacisk został położony na rozwój nauki i literatury, mający dowieść żywotności i trwałości narodu brutalnie pozbawionego własnej państwowości. Towarzystwo, powstałe w 1800 roku, skupiało czołowych polskich uczonych z różnych dyscyplin oraz pisarzy i mecenasów nauki i literatury. „Ocalić i wydoskonalić ojczystą mowę, zachować i udoskonalić narodu historię, poznać rodowitą ziemię i wszystkie jej płody, dla tych dobycia, używania potrzebne rozkrzewić umiejętności i sztuki” – tak charakteryzowano działalność towarzystwa.
W tym czasie również swoją działalność rozwijali: Jan i Jędrzej Śniadeccy, Stanisław Staszic czy Michał Ogiński.