Kilka paneuropejskich instytucji istnieje niezależnie od UE. Europejska Agencja Kosmiczna (ESA) skupia prawie wszystkie państwa członkowskie UE, lecz jest niezależna od Unii i jej członkowie to także państwa spoza UE, jak Szwajcaria i Norwegia. Europejski Trybunał Praw Człowieka (nie należy go mylić z Europejskim Trybunałem Sprawiedliwości) jest także niezależny od Unii. Jest to instytucja Rady Europy która, jak ESA, posiada członków zarówno z UE, jak i spoza niej.
Obecnie, Unia Europejska jest wolnym stowarzyszeniem suwerennych państw, które ma pomóc im w ich wspólnych celach. Nie licząc ogólnej „jeszcze ściślejszej unii” w Uroczystej deklaracji stuttgarckiej o Unii Europejskiej, Unia (w znaczeniu jej rządy członkowskie) nie ma na celu utworzenia federacji lub konfederacji. Jednakże w przeszłości Jean Monnet, osoba związana z UE i jej poprzednikiem, Wspólnotą Europejską, zaproponował to. Istnieje szeroki zakres innych terminów w użyciu w celu określenia możliwej przyszłej politycznej struktury Europy jako całości i/lub UE. Niektóre z nich, jak np. „Zjednoczona Europa” są używane powszechnie i w wielu kontekstach, lecz nie mają określonego statusu.