Pierwsze prymitywne żarna z rozcieraczem pojawiły się na ziemiach polskich już w I okresie neolitu, rozprzestrzeniły się w okresie późno-lateńskim jako wynik wpływów celtyckich i były w powszechnym użyciu do okresu wpływów kultury prowincjonalno-rzymskiej.
Rodzaje żaren Można wyodrębnić kilka odmian żaren w zależności od ukształtowania ich płaszczyzn rozcierających: żarna, których kamień spodni miał powierzchnię płaską żarna, których kamień spodni był wklęsły wzdłuż osi podłużnej żarna nieckowate o kamieniu spodnim wklęsłym wzdłuż osi podłużnej i poprzecznej
Również wśród rozcieraczy można wyodrębnić kilka podstawowych form: kuliste krążkowe bochenkowate podłużne
Zróżnicowanie to powstało przede wszystkim wskutek ścierania się kamieni w trakcie pracy. Żarna z rozcieraczem nie posiadały żadnej obudowy, lecz spoczywały bezpośrednio na ziemi na rozłożonej macie lub innej podkładce, na którą opadał zmielony już produkt.
Żarna rotacyjne zaczęły się pojawiać na ziemiach polskich w ok. I wieku p.n.e. i prawdopodobnie wywodzą się od małych przenośnych żaren używanych przez wojska rzymskie. Pierwotna forma żaren rotacyjnych to dwa kręgi, z których górny jest obrotowy i zwany jest biegunem, zaś kamień spodni to tzw.