Jego opery często interpretowano jako symbole walki o jedność i niepodległość Włoch.
W Niemczech Richard Wagner stworzył całkowicie nową koncepcję dramatu muzycznego. Odrzucił tradycyjny podział na arie i recytatywy, tworząc ciągłą strukturę muzyczną podporządkowaną rozwojowi dramatu. Wagner rozbudował orkiestrę do niespotykanych wcześniej rozmiarów i wprowadził system lejtmotywów – tematów muzycznych związanych z postaciami, przedmiotami lub ideami. Jego monumentalne dzieła, zwłaszcza tetralogia Pierścień Nibelunga, wywarły ogromny wpływ na muzykę późnego romantyzmu.
Istotnym zjawiskiem XIX wieku był rozwój narodowych szkół operowych. W Rosji działali Michaił Glinka, Aleksandr Borodin i Modest Musorgski, w Czechach Bedřich Smetana i Antonín Dvořák, a w Polsce Stanisław Moniuszko. Opera zaczęła pełnić funkcję wyrażania narodowej historii, języka i tradycji kulturowej. We Francji rozwijała się grand opéra, reprezentowana przez Giacoma Meyerbeera, a także m.in. Hectora Berlioza, autora Benvenuta Celliniego i . Równolegle powstawała , rozwijana przez Charles’a Gounoda, Ambroise’a Thomasa, Jules’a Masseneta i Georges’a Bizeta. Pod koniec XIX wieku we Włoszech pojawił się weryzm, reprezentowany przez Pietra Mascagniego i Ruggera Leoncavalla.