Liczne kanonierki uzyskiwano z przebudowanych rzecznych statków cywilnych, przez prostą instalację uzbrojenia lub dalej idące modyfikacje, w tym instalację lekkiego opancerzenia (jednostki takie zwłaszcza były tworzone w sposób improwizowany w czasie konfliktów zbrojnych). Początkowo kanonierki rzeczne miały napęd parowy (z kołami łopatkowymi lub śrubą), w XX wieku pojawiły się też silniki spalinowe. Niektóre kanonierki rzeczne posiadały także możliwość pływania po morzu (głównie kanonierki kolonialne), większość mogła pływać jedynie po wodach śródlądowych. Z drugiej strony, „zwykłe” kanonierki („morskie”) również mogły być używane na większych rzekach.
thumb|Rzeczna kanonierka kolonialna USS „Panay” (1928).
Kanonierki rzeczne, w tym kanonierki pancerne, masowo używane były w czasie wojny secesyjnej od 1862 roku w czasie walk na Missisipi. Oprócz modyfikowanych statków cywilnych, były wśród także nich wyjątkowo duże 500-tonowe okręty pancerne, uzbrojone w aż 13 dział umieszczonych w pancernej kazamacie, napędzane kołami łopatkowymi. Pod koniec XIX wieku i na początku XX wieku kanonierki rzeczne używane były przez mocarstwa kolonialne do utrzymania władzy i porządku w koloniach oraz do reprezentowania interesów w słabszych państwach, zwłaszcza w Chinach (rzeczne kanonierki kolonialne).