Od 1990 r. gmina jest podstawową jednostką polskiego samorządu terytorialnego, a ich status reguluje ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, obowiązująca od 27 maja 1990 (do 29 grudnia 1998 pod nazwą ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym)Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym (), od 29 grudnia 1998 pod zmienioną nazwą jako ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym..
Gminy we współczesnej Polsce dzielą się na trzy rodzaje: gminy miejskie, gminy miejsko-wiejskie i gminy wiejskie. Niektóre gminy miejskie wykonują również zadania powiatów (zobacz: miasto (gmina miejska) na prawach powiatu).
Każda gmina może tworzyć jednostki pomocnicze: sołectwa, dzielnice, osiedla lub inne. O ustroju gminy stanowi jej statut.
Organy gminy Organ stanowiący, kontrolny i uchwałodawczy (kolegialny): rada gminy komisje stałe i doraźne (powoływane przez radę gminy spośród radnych) Organ wykonawczy (jednoosobowy): wójt (gmina wiejska) burmistrz (gmina miejska, gmina miejsko-wiejska) prezydent miasta (gmina miejska, miasto na prawach powiatu)
W miastach na prawach powiatu funkcjonuje ponadto komisja bezpieczeństwa i porządku.