Krajobraz dookoła miasta tworzą morenowe równiny wykształcone młodoglacjalnym zejściem lądolodu skandynawskiego. Obszar ten jest bezjeziorny, a sieć hydrologiczną tworzą przepływające przez miasto: Maskawa (d. Źrenica, dł. 56,7 km, źródła koło Nekielki, ujście do Warty w 307 km) i Struga Średzka (dł. 15,7 km, źródła pod Tulcami, ujście do Maskawy w jej 26 km). Częściowo w granicach miasta w 1972 r. na Maskawie utworzono sztuczny zbiornik retencyjny o pow. 47 ha.
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.
Nazwa Nazwa miasta ma związek z wyrazem „środek” i w języku staropolskim brzmiała „śrzoda”; pochodzi od nazwy środa – środkowego dnia tygodnia, w którym odbywały się w średniowieczu targi.
Miejscowość pod nazwą Sroda wymieniona jest w łacińskim dokumencie wydanym w Poznaniu w 1281 roku sygnowanym przez króla polskiego Przemysła II„Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 468–469..
W czasach zaboru pruskiego i okupacji niemieckiej urzędowymi nazwami miasta były Neumarkt oraz Schroda.
Obecną nazwę Środa Wielkopolska, dla odróżnienia od Środy Śląskiej, miastu nadano w 1968 r.