Geneza pojęcia Friedrich Ratzel (1844–1904) wprowadził termin do geografii politycznej w eseju Lebensraum z 1901 r., wskazywanym jako punkt wyjścia geopolityki. Pod wpływem darwinizmu traktował państwa jako organizmy walczące o zasoby, choć samego słowa używał już w latach 70. XIX w. etnograf Oscar Peschel, a na napięcie między liczbą ludności a przestrzenią wskazywali wcześniej Thomas Malthus i przyrodnik Moritz Wagner. Ratzel uważał, że nowe terytoria powinni zasiedlać osadnicy rolni, i nie postulował eksterminacji narodów, jednak jego organiczna teoria państwa dostarczyła ram pojęciowych później wykorzystanych przez geopolitykę i nazizm.
Pojęcie włączył do organicznej teorii państwa Rudolf Kjellén, a znaczenie w geopolityce nadał mu Karl Haushofer. Rozgłos przyniosła mu po 1926 r. powieść Volk ohne Raum. Pierwsze programy osadnictwa Niemców na wschodzie kosztem rdzennej ludności pojawiły się już podczas I wojny światowej, czego wyrazem były koncepcje Mitteleuropa i polskiego pasa granicznego, a Traktat brzeski z 1918 r. usankcjonował przejściową okupację obszaru Ober-Ost.