Najbardziej intymną towarzyszkę (towarzysza) władcy nazywano faworytą (faworytem).
W czasach renesansu, włoskim słowem cortigiana (żeński rodzaj słowa cortigiano) zaczęto nazywać metresę władcy, a następnie bardzo dobrze wykształcone, niezależne kobiety lekkich obyczajów, ostatecznie wyuczone tancerki i śpiewaczki, szczególnie te, które pozostawały w związkach z bogatymi, obdarzonymi władzą mężczyznami, którzy oferowali im luksusy i odpowiedni status w zamian za towarzystwo. Do języka angielskiego słowo courtesan trafiło z języka włoskiego poprzez zapożyczenie w XVI wieku z języka francuskiego formy courtisane, co znaczyło wówczas przede wszystkim metresę lub prostytutkę.
Męskim odpowiednikiem, porównywalnym z kurtyzaną, był włoski cicisbeo, francuski kawaler na usługach chevalier servant i hiszpański cortejo lub estrecho. W XVIII wieku kawaler na usługach zamężnych dam był zjawiskiem powszechnym.
Współcześnie termin ‘kurtyzana’ stosowany jest też eufemistycznie na określenie kobiety parającej się prostytucją, szczególnie wówczas, gdy otacza się bogatymi klientami.