Stanisław Brzozowski, Legenda Młodej PolskiTermin, określający typ mentalny, związany jest z powieścią Henryka Sienkiewicza Rodzina Połanieckich, która została negatywnie przyjęta przez część radykalnych środowisk antykonserwatywnych. Główny jej bohater, Stanisław Połaniecki, określony został jako filister (człowiek ograniczony), egoista, karierowicz, a samo pojęcie połaniecczyzny stało się synonimem moralności znienawidzonej przez tzw. obóz postępowy. Wacław Nałkowski określił połaniecczyznę jako kwintesencję obłudy, a Połanieckiego najbardziej wynaturzonym typem filistra (obrzucił go nawet określeniami „spasiony lichwiarz”, „bydlę” i „świński ryj”). Nałkowski zarzucał Sienkiewiczowi banalizowanie ideału uczciwości i niedostrzeganie przezeń najistotniejszych trudów etycznego postępowania. Oznaczało to według niego zgodę na postawę uczciwości wyłącznie pozornej, której synonimem uczynił połaniecczyznę.
Dariusz Gawin stwierdził, że „zarzuty o tradycjonalizm «połaniecczyzny» miały [...] sens tylko w ramach manichejskiego światopoglądu radykałów, który świat dzielił na dwa wielkie obozy – postęp i reakcję”.