Dawniej wytwarzano łopaty drewniane, które obecnie przetrwały tylko w piekarnictwie. Ogólnie łopaty, zależnie od zastosowań, można podzielić na dwie grupy: łopaty do prac, w których kopanie i rycie jest warunkiem wstępnym pozyskania materiału do przeniesienia w odpowiednie miejsce – zalicza się do nich szpadel oraz różnego rodzaju saperki. Mają one zastosowanie uniwersalne w budownictwie, ogrodnictwie, robotach drogowych itp. Zazwyczaj z mniejszą wydajnością, jednak mogą zastępować łopaty z drugiej grupy, łopaty do załadunku, przemieszczania materiałów sypkich i ziarnistych takie jak szufla, piaskówka, łopata do śniegu i wiele innych.
Ręczne łopaty przystosowano do wielu zastosowań i środowisk. Mogą być zoptymalizowane dla jednego zadania lub projektowane jako bardzo uniwersalne narzędzia. Najczęściej używane to: łopata służąca do przenoszenia węgla, zwana szuflą – ma szerokie, płaskie ostrze z ostro wygiętymi krawędziami bocznymi, drewniane lub metalowe stylisko zakończone uchwytem w kształcie litery D lub T, piaskówka – służy do przenoszenia materiałów sypkich, nie stwarzających oporów przy nabieraniu, łopata do śniegu – zazwyczaj jest wyposażona w bardzo szerokie ostrze, bez zagiętych bocznych krawędzi.